Bài viết được biên dịch từ bài viết gốc trên WEF
Tư duy hệ thống có thể giúp chúng ta hiểu được sự liên kết chặt chẽ của thế giới.
Trong giai đoạn bất định của đại dịch, nó có thể thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Chúng ta đang sống trong thời đại VUCA (biến động, bất định, phức tạp và mơ hồ).
Dù là nhà đổi mới, người làm nghề nói chung, lực lượng lao động thiết yếu, công dân hay con người, mọi việc chúng ta làm ngày càng phụ thuộc lẫn nhau. “Không ai là một hòn đảo” là một câu nói quen thuộc, nhưng trong thực tế, chúng ta hiểu được sự kết nối của mọi thứ xung quanh mình đến mức nào? Đó là lúc tư duy hệ thống xuất hiện.
Ở một số nhóm, người ta đã nói rất nhiều về việc áp dụng “góc nhìn hệ sinh thái” trong đại dịch toàn cầu này, thành thật mà nói thì điều đó không hề mới. Tư duy hệ thống từ lâu đã là một trường phái học thuật được dùng trong kỹ thuật, hoạch định chính sách và gần đây được các doanh nghiệp điều chỉnh để bảo đảm sản phẩm và dịch vụ của họ xem xét các “hệ thống” mà chúng vận hành trong đó.
Định nghĩa đổi mới sáng tạo
Mỗi doanh nghiệp định nghĩa đổi mới sáng tạo theo một cách khác nhau. Tôi thích dùng mô hình bốn góc phần tư (xem hình bên dưới) vì sự đơn giản của nó: đổi mới gia tăng (incremental) tận dụng công nghệ hiện có trong thị trường hiện tại; đổi mới kiến trúc (architectural) áp dụng công nghệ của bạn vào các thị trường khác; đổi mới đột phá (disruptive) là áp dụng công nghệ mới vào thị trường hiện tại; còn đổi mới căn bản (radical) thay thế toàn bộ một mô hình kinh doanh.
Trong đại dịch COVID-19, chúng ta thấy sự pha trộn của các loại hình này. Nhiều doanh nghiệp sẽ bắt đầu bằng những thay đổi gia tăng, điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp với giai đoạn bất định mới. Với phương pháp đúng đắn và sự cân bằng giữa năng lực nội bộ và bên ngoài, có tiềm năng cho đổi mới căn bản và đột phá, đáp ứng những nhu cầu mới, hoặc về cơ bản là tạo ra những nhu cầu mới dựa trên hoàn cảnh hiện tại. Tư duy hệ thống là yếu tố thiết yếu để khai mở những loại hình đổi mới này và bảo đảm chúng phát triển bền vững về lâu dài.
Một cặp đôi ăn ý
“Tư duy hệ thống” không có một bộ công cụ cố định mà thay đổi tùy theo từng lĩnh vực. Chẳng hạn, trong thiết kế dịch vụ, một số người xem “bản thiết kế dịch vụ” (blueprint) là cách ở mức tổng quan để khảo sát “các hệ thống quan tâm” của mình. Điều quan trọng là trường phái tư duy này còn mạnh mẽ hơn nữa khi kết hợp với các phương pháp phổ biến hơn, chẳng hạn như thiết kế lấy con người làm trung tâm (HCD).
Phương pháp sau đi từ dưới lên: xem xét chi tiết một vấn đề cụ thể, đồng cảm với người dùng và phát triển các giải pháp nhắm đến họ. Trong khi đó, phương pháp trước đi từ trên xuống: hiểu bức tranh toàn cảnh, từ chính sách và kinh tế đến quan hệ đối tác và các nguồn doanh thu. Tư duy hệ thống bóc tách chuỗi giá trị bên trong tổ chức và cả bên ngoài. Nó bổ trợ cho tư duy thiết kế: cùng nhau, chúng là một cặp đôi ăn ý.
Trước hết, triết lý này cần đi vào cách suy nghĩ hằng ngày của chúng ta. Đúng, nó rất quan trọng cho đổi mới sáng tạo, nhưng một bước đầu dễ dàng là áp dụng tư duy hệ thống một cách tự nhiên trong cuộc sống. Việc mua hàng này ảnh hưởng thế nào đến các hệ thống khác trong chuỗi cung ứng? Tác động kinh tế địa phương của việc tôi mua sắm ở siêu thị lớn hơn là gì? Ai sẽ chịu tác động tiêu cực nhiều nhất nếu tôi không thực hiện giãn cách xã hội?
Công cụ lập bản đồ này của Diễn đàn Kinh tế Thế giới là trọng tâm để hiểu các mối quan hệ nhân quả và tác động trong đại dịch COVID-19. Nó giúp thúc đẩy việc ra quyết định dựa trên tư duy hệ thống. Khi điều này trở nên phổ biến, chúng ta có thể bắt đầu tích hợp dữ liệu cho các công cụ mô hình hóa hệ thống, giúp lập bản đồ tác động qua nhiều tầng ảnh hưởng của đại dịch này. Vậy điều này có ý nghĩa gì đối với doanh nghiệp?
Tư duy hệ thống trong kinh doanh
Để minh họa cách tư duy hệ thống áp dụng trong kinh doanh, hãy lấy một ví dụ đơn giản hóa về một chi nhánh ngân hàng.
Sự kiện: COVID-19 được tuyên bố là đại dịch, lệnh phong tỏa được áp dụng cho mọi người và mọi doanh nghiệp, ngoại trừ lực lượng lao động thiết yếu và các công ty thiết yếu. Các chi nhánh đóng cửa, người dân e ngại đến những cơ sở không thiết yếu.
Mô thức/xu hướng: Đã có những xu hướng nào theo thời gian? Các nhà khoa học đã cảnh báo chúng ta nhiều năm về việc phải “sẵn sàng cho đại dịch”, nhưng chúng ta lại gặp phải thông tin sai lệch hoặc thiếu minh bạch từ những “hệ thống” khác, những bên lẽ ra phải dẫn dắt việc này.
Tuy nhiên, còn các mô thức trong ngân hàng thì sao? Nhiều dịch vụ khách hàng đã chuyển sang trực tuyến, ngân hàng số và sự phát triển của fintech đã làm giảm tính cấp thiết của việc giao dịch trực tiếp tại chi nhánh. Có xu hướng nào trong hành vi khách hàng không? Ngày càng nhiều người tiêu dùng tìm kiếm mọi sản phẩm và dịch vụ trực tuyến, và điều này đã phổ biến từ trước khi đại dịch bắt đầu.
Cấu trúc nền tảng: Điều gì đã ảnh hưởng đến các mô thức này và chúng liên kết với nhau như thế nào? Mong muốn về những trải nghiệm số hóa và sự tiện lợi đang trở nên phổ biến trong dịch vụ tài chính, và khách hàng sẽ bắt đầu tìm đến, và chỉ tương tác với, những doanh nghiệp có hạ tầng vận hành theo cách này. Số điểm chạm tối thiểu được xem là điều đáng mong muốn, mang lại trải nghiệm nhanh hơn, ít căng thẳng hơn, vì người tiêu dùng muốn dành ít thời gian hơn cho những tương tác này khi cân bằng công việc – cuộc sống đã trở nên hòa quyện hơn, và do đó cần được gìn giữ.
Mô hình tư duy: Con người có những giả định, niềm tin và giá trị nào về hệ thống? Kinh tế học hành vi cho chúng ta biết rằng khách hàng sẽ thích nghi và thay đổi thói quen chi tiêu. Quen với sự tiện lợi của trực tuyến, họ sẽ thấy chi nhánh ít liên quan hơn, và các ngân hàng sẽ cần thích nghi thêm. “Bình thường mới” sẽ bao gồm cả những niềm tin cũ và mới. Những niềm tin nào giữ cho các chi nhánh ngân hàng tồn tại? Sự tiếp xúc con người và dịch vụ khách hàng? Quyền chủ động khi xử lý tài chính của mình trực tiếp? Liệu có cần một trải nghiệm hay dịch vụ mới để các chi nhánh ngân hàng còn phù hợp, hay các ngân hàng số trực tuyến là tất cả những gì người tiêu dùng cần?
Xa hơn nữa, các ngân hàng có nghĩa vụ đạo đức phải theo dõi thói quen chi tiêu để nhận diện dấu hiệu nợ nần và các vấn đề sức khỏe tâm thần tiềm ẩn không? Ngân hàng nên có mối quan hệ như thế nào với dữ liệu? Làm thế nào để cân bằng giữa dịch vụ trực quan và quyền riêng tư của người tiêu dùng?
Đi qua các tầng của “tảng băng” này giúp bộc lộ một phần sức mạnh của tư duy hệ thống và minh họa cách định hướng chiến lược của bạn theo hướng bền vững.
Chỉ tập trung vào sự kiện? Bạn đang phản ứng.
Nghĩ về mô thức/xu hướng? Bạn đang dự đoán.
Bóc tách cấu trúc nền tảng? Bạn đang thiết kế.
Thấu hiểu mô hình tư duy? Bạn đang chuyển hóa.
Tư duy chuyển hóa là cách chúng ta đổi mới, và tư duy hệ thống là yếu tố thiết yếu cho hành trình này.
Chúng ta mới chỉ khám phá phần đỉnh của tảng băng (chơi chữ có chủ đích) về triết lý của tư duy hệ thống. Có rất nhiều công cụ chuyên sâu để tìm hiểu phương pháp này kỹ hơn.
Hãy tự hỏi bản thân xem bạn có muốn tồn tại qua tương lai VUCA phía trước không. Bạn có muốn tổ chức của mình có năng lực đổi mới và tự duy trì không? Bạn có sẵn sàng thay đổi cách nghĩ để cân nhắc các hệ thống mà tất cả chúng ta đang sống trong đó không?
Nếu câu trả lời cho bất kỳ câu hỏi nào ở trên là có, thì bạn đang đi đúng hướng để làm chủ tư duy hệ thống và đổi mới thành công.
Càng sử dụng tư duy hệ thống mỗi ngày, đổi mới sáng tạo của chúng ta sẽ càng tốt hơn. Tất cả chúng ta đều có thể là những kiến trúc sư cho một thế giới tốt đẹp hơn với tăng trưởng bền vững nếu hiểu được những nguyên lý cốt lõi của phương pháp này. Để nhắc lại phần mở đầu: không khách hàng, công dân, doanh nghiệp, chính sách, công ty, hay chính ý tưởng nào là một hòn đảo. Dù “bình thường mới” của chúng ta là gì, tư duy hệ thống nên dẫn dắt tương lai đó và bảo đảm rằng đổi mới sáng tạo được theo đuổi với sự hiểu biết về những phức tạp tinh vi mà chúng ta đang trải qua.
